Ο Ταφικός Τύμβος της Μεσιάς: ο τάφος ενός αριστοκράτη της αρχαίας Ευρωπού.

Λίγο έξω από τη Μεσιά, στα δυτικά του χωριού, ξεχωρίζει μέσα στον κάμπο ένας χαμηλός, στρογγυλός λόφος. Δεν είναι φυσικό ύψωμα. Είναι ένας ταφικός τύμβος που χτίστηκε πριν από περίπου 2.300 χρόνια πάνω από τον τάφο ενός επιφανούς κατοίκου της αρχαίας Ευρωπού. Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κιλκίς τον ερεύνησε το 2020, και τα ευρήματα δίνουν μια σπάνια εικόνα για την αριστοκρατία της περιοχής την εποχή μετά τον Μέγα Αλέξανδρο.

Ένα «τηλεφανές σήμα» στον δρόμο προς την Πέλλα

Ο τύμβος έχει διάμετρο 32 μέτρα και ύψος 5 μέτρα. Βρίσκεται περίπου ένα χιλιόμετρο νότια από τον επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο της Ευρωπού, πάνω σε έναν διακριτό φυσικό αναβαθμό δυτικά του Αξιού. Από εκεί περνούσε στην αρχαιότητα ο οδικός άξονας που συνέδεε την Ευρωπό με την Πέλλα, την πρωτεύουσα του Μακεδονικού Βασιλείου.

Η θέση δεν επιλέχθηκε τυχαία. Το Υπουργείο Πολιτισμού χαρακτηρίζει τον τύμβο «τηλεφανές σήμα», δηλαδή ένα μνημείο που φαινόταν από μακριά. Ήταν σύμβολο της οικονομικής, και πιθανότατα της πολιτικής, ισχύος ενός επιφανούς μέλους της αριστοκρατικής τάξης της περιοχής. Όποιος ταξίδευε στον δρόμο προς την Πέλλα έβλεπε το μνημείο και μάθαινε ποιος είχε δύναμη σε αυτή τη γη.

Η αρχαία Ευρωπός

Η Ευρωπός ήταν σημαντική πόλη της αρχαίας Μακεδονίας. Κατοικήθηκε από τον 6ο/5ο αιώνα π.Χ. έως τον 6ο αιώνα μ.Χ. και ήταν γενέτειρα του Σελεύκου Α΄ του Νικάτορα. Ο Σέλευκος ήταν ο σπουδαιότερος από τους διαδόχους του Μεγάλου Αλεξάνδρου και ίδρυσε τη δυναστεία των Σελευκιδών. Η γη γύρω από την πόλη, όπου ανήκει και η περιοχή της σημερινής Μεσιάς, αποτελούσε τη «χώρα» της Ευρωπού, την ύπαιθρο που την τροφοδοτούσε.

Γιατί έγινε η ανασκαφή

Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κιλκίς διαπίστωσε πολλαπλές απόπειρες αρχαιοκαπηλίας σε διάφορα σημεία του τύμβου. Για να προστατευθεί το μνημείο, αποφασίστηκε σωστική ανασκαφή, η οποία πραγματοποιήθηκε από τον Σεπτέμβριο έως τον Νοέμβριο του 2020. Το 2021 ακολούθησαν συμπληρωματικές έρευνες.

Οι αρχαιολόγοι κατέγραψαν μεθοδικά τη στρωματογραφία στο κεντρικό τμήμα του τύμβου, δηλαδή τα διαδοχικά στρώματα χώματος. Έτσι μπόρεσαν να αναπαραστήσουν τα στάδια με τα οποία δημιουργήθηκε ο τύμβος. Εντόπισαν επίσης τα ορύγματα που είχαν ανοίξει οι τυμβωρύχοι ήδη από την αρχαιότητα και τα γέμισαν με κατάλληλο υλικό, ώστε ο τύμβος να διατηρήσει την ευστάθειά του.

Ο τάφος: ένα αριστοτεχνικό κτίσμα

Η ανασκαφή έφερε στο φως έναν κιβωτιόσχημο τάφο με θύρωμα και θήκες, ένα ταφικό μνημείο με ενδιαφέρουσα αρχιτεκτονική μορφή. Ο τάφος κατασκευάστηκε μέσα σε όρυγμα που είχε ανοιχθεί σε αμμώδη και αργιλομαργαϊκά εδάφη. Οι κατασκευαστές του γνώριζαν πολύ καλά πώς να τον προστατέψουν από τις πλευρικές πιέσεις του χώματος.

Τα βασικά του χαρακτηριστικά:

Μονόχωρος θάλαμος μήκους περίπου 3,5 μ., πλάτους 2,5 μ. και ύψους περίπου 3 μ.
Τοιχοποιία από γωνιόλιθους συνεκτικού μαργαϊκού ασβεστόλιθου.
Στέγη από οκτώ ορθογώνιους λίθους του ίδιου υλικού, από τους οποίους οι επτά βρέθηκαν στη θέση τους.
Είσοδος στην ανατολική πλευρά, η οποία πιθανότατα σφραγίστηκε με γωνιόλιθους στο τέλος της χρήσης του τάφου.
Κονίαμα στο εσωτερικό: παχύ στο δάπεδο και λεπτό στους τοίχους. Σώζεται ανέπαφο σε ελάχιστα σημεία.
Λίθινο θρανίο στο δυτικό τμήμα του θαλάμου, πάνω στο οποίο τοποθετούνταν ο νεκρός, και δύο ειδικά διαμορφωμένες θήκες-εσοχές στον βόρειο τοίχο.

Συλημένος από την αρχαιότητα

Ο τάφος συλήθηκε, πιθανότατα περισσότερες από μία φορές, ήδη κατά την αρχαιότητα. Τότε τον κάλυπτε ένας μικρότερος τύμβος, ύψους περίπου 2,20 μ., και ο μεγάλος τύμβος που βλέπουμε σήμερα δεν είχε ακόμη σχηματιστεί. Η σύληση κατέστρεψε εν μέρει την ανατολική πλευρά του τάφου, προκάλεσε μεγάλες φθορές στο εσωτερικό και οδήγησε στην αφαίρεση όλων των κινητών ευρημάτων.

Από τα κτερίσματα, δηλαδή τα αντικείμενα που συνόδευαν τον νεκρό, βρέθηκαν μόνο ελάχιστα ψήγματα φύλλων και λίγοι καρποί από ένα χάλκινο επίχρυσο στεφάνι, πιθανότατα μυρτιάς. Τα επίχρυσα στεφάνια ήταν χαρακτηριστικό των ταφών της μακεδονικής ελίτ.

Ποιος ήταν ο νεκρός;

Το όνομα του νεκρού δεν είναι γνωστό. Το μνημείο χρονολογείται στα τέλη του 4ου ή στον 3ο αιώνα π.Χ., δηλαδή στην πρώιμη ελληνιστική εποχή, και η περαιτέρω μελέτη αναμένεται να δώσει ακριβέστερη χρονολόγηση. Σύμφωνα με την Εφορεία, είναι βέβαιο ότι εδώ θάφτηκε μέλος μιας εύπορης οικογένειας της Ευρωπού, η οποία κατείχε μεγάλες εκτάσεις γης.

Σε ανάλογους τάφους της περιοχής, οι αρχαιολόγοι της Εφορείας εκτιμούν ότι οι ιδιοκτήτες ήταν πιθανώς γαιοκτήμονες, ίσως και βασιλικοί εταίροι, δηλαδή μέλη του στενού κύκλου του Μακεδόνα βασιλιά. Οι οικογένειες αυτές έστηναν τα ταφικά τους μνημεία δίπλα στον δρόμο προς την Πέλλα, ώστε να φαίνονται.

Δεν είναι ο μόνος: οι τύμβοι της Ευρωπού

Ο τύμβος της Μεσιάς ανήκει σε μια ευρύτερη ομάδα ταφικών μνημείων της ίδιας εποχής. Στη δεκαετία του 1990 η αρχαιολόγος Θώμη Σαββοπούλου ανέσκαψε, περίπου 300 μ. νοτιοδυτικά του αρχαιολογικού χώρου της Ευρωπού, μια ομάδα τριών τάφων: έναν μικρό μακεδονικό τάφο, έναν κιβωτιόσχημο και μια ταφική θήκη. Οι τάφοι αυτοί χρονολογούνται από τον ύστερο 4ο έως το πρώτο μισό του 3ου αιώνα π.Χ. και πιθανότατα τους κάλυπταν δύο τύμβοι που δεν σώζονται σήμερα. Άλλοι δύο ταφικοί τύμβοι βρίσκονται στην Τούμπα, περίπου 8 χλμ. βόρεια της Ευρωπού.

Μια μελλοντική πολιτιστική διαδρομή

Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κιλκίς έχει επιλέξει τρία σημεία ως κομβικούς σταθμούς μιας σχεδιαζόμενης πολιτιστικής-τουριστικής διαδρομής στον Δήμο Παιονίας, δυτικά του Αξιού και βορειοανατολικά της Πέλλας:

την ταφική ομάδα στο νότιο νεκροταφείο της αρχαίας Ευρωπού,
τον ταφικό τύμβο της Μεσιάς,
τους δύο ταφικούς τύμβους της Τούμπας.

Σύμφωνα με την Εφορεία, η διαδρομή θα μπορούσε να συνδυαστεί με πεζοπορία ή ποδηλασία στο όρος Πάικο και με επισκέψεις στα οινοποιεία της Γουμένισσας.

Επίσκεψη

Ο τύμβος είναι ορατός από απόσταση, αλλά δεν αποτελεί οργανωμένο επισκέψιμο χώρο. Πρόκειται για προστατευόμενο αρχαίο μνημείο. Μην ανεβαίνετε στον τύμβο, μην σκάβετε και μην αφαιρείτε τίποτα από τον χώρο. Η αρχαιοκαπηλία είναι ποινικό αδίκημα, και αν δείτε ύποπτη δραστηριότητα, ενημερώστε την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κιλκίς ή την Αστυνομία.

Για να γνωρίσετε από κοντά την αρχαία Ευρωπό, επισκεφθείτε τον αρχαιολογικό χώρο της Ευρωπού, που βρίσκεται πολύ κοντά, και το Αρχαιολογικό Μουσείο Κιλκίς, όπου εκτίθενται ευρήματα από την περιοχή. Δείτε επίσης τη σελίδα Η Περιοχή και το άρθρο για τον Ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, όπου είναι ενσωματωμένα αρχαία μάρμαρα.

Πηγές

Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, Δελτίο Τύπου: «Ο ταφικός τύμβος Μεσιάς στη χώρα της αρχαίας Ευρωπού», 22/01/2021.
ΕΡΤ3 / ΑΠΕ-ΜΠΕ: «Ταφικά μνημεία της αρχαίας Ευρωπού στον Δήμο Παιονίας Κιλκίς», 11/03/2022.