Ο Ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στη Μεσιά: ένα οθωμανικό μνημείο που έγινε εκκλησία.

Στο κέντρο της Μεσιάς, ανάμεσα στα σπίτια του χωριού, στέκεται ένα κτίσμα που λίγοι επισκέπτες περιμένουν να συναντήσουν σε ένα πεδινό χωριό του Κιλκίς. Ο ενοριακός ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης δεν χτίστηκε από την αρχή ως χριστιανική εκκλησία. Στον πυρήνα του σώζεται ένα οθωμανικό μουσουλμανικό μνημείο, το οποίο οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στο χωριό μετά το 1923 μετέτρεψαν σε τόπο ορθόδοξης λατρείας.

Κηρυγμένο διατηρητέο μνημείο

Ο ναός έχει κηρυχθεί από το Υπουργείο Πολιτισμού ιστορικό διατηρητέο μνημείο. Σύμφωνα με το σκεπτικό της κήρυξης, στον ναό έχει ενσωματωθεί μουσουλμανικό τέμενος του 15ου–16ου αιώνα, κτισμένο με μαρμάρινους δόμους σε δεύτερη χρήση, δηλαδή με λίθους που προέρχονται από κάποιο αρχαίο κτήριο. Το μνημείο προστατεύεται επειδή τόσο το ίδιο το οθωμανικό κτίσμα όσο και ο τρόπος με τον οποίο ενσωματώθηκε στη νεότερη εκκλησία παρουσιάζουν, κατά την κήρυξη, ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον.

Η χρήση αρχαίων μαρμάρων δεν είναι τυχαία. Η Μεσιά βρίσκεται μόλις ένα χιλιόμετρο από την αρχαία Ευρωπό, μια σημαντική πόλη της αρχαιότητας. Ήταν συνηθισμένο, σε όλη τη διάρκεια της οθωμανικής περιόδου, τα οικοδομικά υλικά από ερειπωμένα αρχαία κτήρια να επαναχρησιμοποιούνται σε νέες κατασκευές.

Τέμενος ή τουρμπές;

Η τοπική έρευνα της Ουρανίας (Ράνιας) Νικολαΐδου, που βασίζεται σε μαρτυρίες κατοίκων, σε φωτογραφικό υλικό και στο Βιβλίο Ιστορίας του Δημοτικού Σχολείου Μεσιάς, ταυτίζει το κτίσμα με τουρμπέ, δηλαδή με ταφικό μαυσωλείο σεβάσμιου μουσουλμάνου αγίου. Η έρευνα αυτή το χρονολογεί στον 15ο αιώνα (ή στον 14ο–15ο αιώνα). Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των προσφύγων πρώτης και δεύτερης γενιάς, στο εσωτερικό του ήταν θαμμένο ένα ζεύγος σεβάσμιων προσώπων.

Ο επίσημος χαρακτηρισμός «τέμενος» και η ταύτιση με τουρμπέ δεν αποκλείουν απαραίτητα το ένα το άλλο, αφού πρόκειται για τμήμα ενός ευρύτερου θρησκευτικού συγκροτήματος. Το ακριβές είδος και η χρονολόγηση του κτίσματος θα μπορούσαν να διευκρινιστούν οριστικά μόνο με μια συστηματική αρχιτεκτονική μελέτη.

Το οθωμανικό Μπαμπά Κιοΐ

Πριν πάρει το σημερινό της όνομα, η Μεσιά ήταν γνωστή ως Μπαλμπά Κιόι ή Μπαμπά Κιοΐ. Με το πρώτο όνομα καταγράφεται στο ΦΕΚ 152Α/1918, όταν προσαρτήθηκε στην τότε κοινότητα Πετρόβου (σημερινός Άγιος Πέτρος). Με το ΦΕΚ 179Α της 30ής Αυγούστου 1927 μετονομάστηκε σε Μεσιά.

Κατά την οθωμανική περίοδο το χωριό ήταν τσιφλίκι με πολλά νερά και σημαντική παραγωγή σιτηρών. Σύμφωνα με την ίδια τοπική έρευνα, στο κέντρο του οικισμού λειτουργούσε ένα ολοκληρωμένο μουσουλμανικό θρησκευτικό και φιλανθρωπικό συγκρότημα:

Τζαμί, στη θέση όπου βρίσκεται σήμερα το Δημοτικό Σχολείο. Το τζαμί και ο μιναρές του κατεδαφίστηκαν αργότερα.
Μεντρεσές (ιεροδιδασκαλείο), στη θέση του σημερινού νηπιαγωγείου, σύμφωνα με μαρτυρία κατοίκου.
Ο τουρμπές, ανατολικά του τζαμιού και του μεντρεσέ, το μόνο κτίσμα του συγκροτήματος που διασώθηκε ως σήμερα.

Από μαυσωλείο σε εκκλησία: 1930 και 1946

Οι πρώτοι πρόσφυγες της ανταλλαγής πληθυσμών έφτασαν στη Μεσιά το 1923. Στις 27 Ιουλίου 1924, ανήμερα του Αγίου Παντελεήμονα, εγκαταστάθηκαν στο τσιφλίκι 80 οικογένειες από το Αλμπασάνι της Ανατολικής Θράκης, στην επαρχία Μετρών (σημερινή Τσατάλτζα). Οι νέοι κάτοικοι χρειάζονταν άμεσα έναν χώρο λατρείας και αξιοποίησαν το κτίσμα που είχε απομείνει όρθιο.

Η μετατροπή του μνημείου σε ορθόδοξο ναό έγινε σε δύο φάσεις, το 1930 και το 1946. Το κτήριο αφιερώθηκε στους Αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη και από τότε αποτελεί την εκκλησία του χωριού, όπου οι κάτοικοι τελούν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα. Η ιερότητα του χώρου διατηρήθηκε επομένως ανάμεσα σε δύο διαφορετικές θρησκείες, ενώ η αρχιτεκτονική του εξακολουθεί να μαρτυρά την αρχική του ταυτότητα.

Το περίβολο και οι οθωμανικές επιτύμβιες στήλες

Γύρω από το μνημείο υπήρχε οβάλ περιτείχισμα, από το οποίο σώζεται σήμερα μόνο ένα μικρό τμήμα στη βορειοανατολική πλευρά. Μέσα στον περίβολο βρίσκονταν οι τάφοι επτά ή οκτώ σημαντικών προσώπων της οθωμανικής περιόδου. Οι επιτύμβιες στήλες τους ήταν διάσπαρτες στον αύλειο χώρο έως τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα και σταδιακά χάθηκαν. Σήμερα σώζονται μόνο τρεις.

Η σημαντικότερη είναι μια κυλινδρική ενεπίγραφη στήλη ύψους άνω των δύο μέτρων, με πλούσιο ανάγλυφο φυτικό διάκοσμο: ανθοδέσμες, καλάθια με φρούτα, γαρίφαλα, τριαντάφυλλα, τουλίπες και κυπαρίσσια. Σύμφωνα με την ανάγνωση της επιγραφής, ανήκει στην Κεβσέρ Χανούμ (Kevser Hanım), σύζυγο του Ιμπραήμ Πασά, διοικητή της Θεσσαλονίκης το 1877–1878 και γιου του Ομέρ Πασά από την Εύβοια. Η στήλη φέρει τη χρονολογία 1305 της Εγίρας, δηλαδή 1887/1888. Πλούσιες στήλες σαν αυτή, με πολύ προσεγμένο διάκοσμο και καλλιγραφική επιγραφή, προορίζονταν για γυναίκες υψηλής κοινωνικής θέσης. Η στήλη αυτή φανερώνει ότι ο χώρος παρέμενε τόπος ταφής επιφανών προσώπων έως τα τέλη του 19ου αιώνα.

Η γιορτή του ναού

Ο ναός γιορτάζει στις 21 Μαΐου, ημέρα μνήμης των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, των Ισαποστόλων.

Επίσκεψη

Ο ναός βρίσκεται μέσα στο χωριό και είναι εύκολα προσβάσιμος. Οδηγίες για τη διαδρομή θα βρείτε στη σελίδα Πώς να Έρθετε. Αν επισκεφθείτε τον χώρο, να θυμάστε ότι πρόκειται για ενεργό ναό και κηρυγμένο μνημείο: σεβαστείτε τον χώρο, τις ώρες λατρείας και τις επιτύμβιες στήλες. Συνδυάστε την επίσκεψη με τον γειτονικό αρχαιολογικό χώρο της Ευρωπού και με τον ταφικό τύμβο της Μεσιάς. Περισσότερα για το χωριό θα βρείτε στη σελίδα Το Χωριό.

Πηγές

Υπουργείο Πολιτισμού, Διαρκής Κατάλογος Κηρυγμένων Αρχαιολογικών Χώρων και Μνημείων (listedmonuments.culture.gr), όπως παρατίθεται στο λήμμα «Μεσιά Κιλκίς» της Βικιπαίδειας.
ΕΕΤΑΑ, Διοικητικές Μεταβολές Οικισμών: ΦΕΚ 152Α/09-07-1918, ΦΕΚ 179Α/30-08-1927, ΦΕΚ 193Α/31-08-1949.
Νικολαΐδου, Ουρανία, «Ο οικισμός Μεσιά: Ένα ελληνικό παρόν πάνω σε ένα οθωμανικό παρελθόν», Eidisis.gr, 14/10/2025.
Νικολαΐδου, Ουρανία, «Οι Οθωμανικές επιτύμβιες στήλες του Μπαμπά Κιοΐ – Μεσιάς», Eidisis.gr, 01/12/2025.